Dramatik olanı anlamak

Sözcüğün farklı anlamları

Gündelik dilde “dramatik” sözcüğünü acıklı, hüzünlü veya duygusal bakımdan sarsıcı durumlar için kullanıyoruz. Bu kullanımın dilde bir karşılığı var. Karışıklık, sözcüğün bütün anlamını bundan ibaret sandığımızda başlıyor.

Drama ve tiyatro bağlamında sözcük, sahne oyununa ilişkin olanı da belirtir. “Dramatik yapı” dediğimizde zorunlu olarak acıklı bir yapıdan söz etmeyiz. Adıgüzel’in kavramsal incelemesinde dramatik olan; insan ilişkileri, karşıtlıklar, seçimler ve etki–tepki bağlarıyla ele alınır. Drama sözcüğünün Yunanca dran, yani yapmak ve eylemek ile bağlantısı da vurgulanır. [1]

Buradan hareketle, bu yazıda dramatik olanı, insanın bir durum içindeki eylemlerinde ve ilişkilerinde açığa çıkan anlam, karşıtlık ve gerilim üzerinden araştıracağız. Bu, kavrama yaklaşmanın bir yolu; bütün tiyatro ve drama biçimlerini tek bir kalıba yerleştiren bir tanım değil.

Ayrıca dramatik olan ile trajik olanı birbirinin yerine kullanmamak gerekir. Komedi de dramatik bir yapı taşıyabilir. Bir durumun bizi güldürmesi, onun eylem ve ilişkiler üzerinden gelişmesine engel değildir. [4]

Aristoteles ile eyleme bakmak

Aristoteles, Poetika’nın VI. bölümünde tragedyayı açıklarken eyleme ve olayların düzenlenişine belirleyici bir yer verir. Kişilerin nitelikleri kadar, yaptıkları ve bunların oluşturduğu olay örgüsü önem taşır. Bu yaklaşımda yalnızca etkileyici sözlerin veya karakter betimlemelerinin yan yana gelmesi, tragedyayı kurmaya yetmez. [2]

Aristoteles burada tragedya üzerine düşünür; bir yaratıcı drama atölyesinin yöntemini tarif etmez. Yine de onun eylem vurgusundan kendi çalışmalarımıza taşıyabileceğimiz bir soru çıkarabiliriz: Canlandırdığımız kişi, bulunduğu durumu değiştirmek için ne yapıyor?

Bir kişinin odada yürüdüğünü düşünelim. Hareketini görüyoruz. Aynı kişi, kırdığı arkadaşına yaklaşmak istiyor ama söyleyeceklerini toparlayamadığı için kapıya kadar gidip geri dönüyorsa, yürüyüşü başka bir anlam kazanır. Niyeti, ilişkisi ve tereddüdü hareketin içinde görünür olur.

Bu nedenle eylemi yalnızca koşmak, kapı çarpmak veya masaya yumruk vurmakla sınırlamamak yararlı. Yardım istemek, bir bilgiyi saklamak, özür dilemek ya da konuşması beklenirken susmak da bir ilişkinin gidişini etkileyebilir. Canlandırmada merak ettiğimiz, davranışın hangi koşullarda ve ne amaçla ortaya çıktığıdır.

Son dilim pastada karşılaşan beklentiler

Masada bir dilim pasta duruyor. Tek başına baktığımızda elimizde lezzetli bir nesne var.

Şimdi iki kişiyi masaya yaklaştıralım. Biri pastayı getiren kişi. Son dilimi, toplantıdan çıkamayan arkadaşına ayırmış. Diğeri birazdan gireceği uzun toplantıdan önce bir şeyler yemek istiyor; pastanın ayrıldığını bilmiyor.

Çatal uzanıyor. “Onu birine ayırmıştım,” cümlesi geliyor. Karşı taraf, “Ama bana da kalacağını söylemiştin,” diyor.

Artık pastanın çevresinde beklentiler, verilmiş sözler ve bir ilişki var. Kimin neyi bildiği, kime ne söz verildiği ve şimdi ne yapılacağı önem kazanıyor. Pastanın yenmesi bir kişi için açlığını gidermek, diğeri için sözünü tutamamak anlamına gelebilir.

Bu örnekte dramatik olanı yalnızca iki kişinin aynı nesneyi istemesinde aramak eksik kalır. O nesnenin kişiler için taşıdığı anlam ve birbirlerine nasıl karşılık verdikleri de belirleyicidir. “Sen ye,” sözü içten bir vazgeçiş, isteksiz bir geri çekilme veya karşı tarafı suçlu hissettirme girişimi olabilir. Aynı cümle, ilişkide farklı işler yapar.

Elbette pastayı ikiye bölmek de bir seçenektir. Bir çözüm bulunması, canlandırmayı değersizleştirmez. O çözüme nasıl varıldığı ve tarafların birbirleri hakkında ne öğrendiği de araştırılabilir.

Hegel ve haklılıkların çatışması

Pasta masasından kısa bir süreliğine tiyatro tarihine geçelim. Hegel’in estetik derslerinde, özellikle Yunan tragedyası üzerine geliştirdiği düşünce, çatışmanın taraflarını daha dikkatle anlamamıza yardımcı olabilir.

Hegel bu bağlamda, karşılaşan tarafların her birinin kendi başına haklı bir etik dayanağı savunabileceğini belirtir. Sorun, bir tarafın kendi amacını gerçekleştirirken diğerinin haklı alanını ihlal etmesidir. Böylece kişi, savunduğu değer aracılığıyla bir haksızlığın da içine sürüklenebilir. [3]

Hegel’in Sofokles’in Antigone’sine ilişkin yorumunda, Antigone’nin aile bağına karşı sorumluluğu ile Kreon’un devlet düzenini koruma iddiası karşılaşır. Onun okumasında trajik düğüm, bu değerlerin tek yanlı biçimde savunulmasıyla gelişir. Burada yalnızca “İkisi de kendince haklı olduğunu düşünüyor” denmez; çatışan etik dayanakların her birinin geçerliliği vardır. [3]

Bu, her anlaşmazlıkta bütün tarafların eşit ölçüde haklı olduğu anlamına gelmez. Ayrıca Hegel’in belirli bir tragedya yorumunu, dramatik olanın tamamının tanımı gibi kullanamayız.

Bizim pasta paylaşımımız bu trajik çatışmanın karşılığı değildir. Fakat bu okumadan atölye tasarımına taşıyabileceğimiz bir soru çıkarabiliriz: Her rol, neyi korumaya çalışıyor ve bunu yaparken diğerinin hangi ihtiyacını ya da hakkını göremiyor? Bu soru, karakterleri yalnızca “iyi kişi” ve “sorun çıkaran kişi” olarak kurmaktan daha zengin karşılaşmalara yöneltebilir. Bu uygulama bağlantısı, Hegel’in doğrudan önerisi değil, bizim çıkarımımızdır.

Birbirine yakın dört kavram

Dramatik olanı konuşurken durum, eylem, çatışma ve gerilim sözcüklerini sıkça yan yana kullanıyoruz. Birbirleriyle ilişkili olsalar da aynı şeyi anlatmıyorlar. Adıgüzel’in incelemesi ve Avustralya Müfredatı’nın drama kaynağından hareketle, yazıdaki örnekleri şu ayrımlarla okuyabiliriz. [1, 4]

Pasta örneğinde verilmiş sözler ve paylaşım koşulları durumu kurar. Pastayı ayırmak, itiraz etmek veya çözüm önermek eylemdir. Aynı dilimin farklı kişilere ayrılmış olması çatışmayı besler. Nasıl davranılacağı ve bunun ilişkiye ne yapacağı henüz belli değilken gerilim gelişebilir.

Bu ayrımlar, dramatik olanı yalnızca bir kavga sahnesinde aramaktan kurtarır. Karşıtlık, konuşmanın altında da bulunabilir; gerilim, herkesin birbirine karşı olduğu bir durum gerektirmez.

Sessiz bir iç çatışma ve ortak bir telaş

Bir kişi, kırdığı arkadaşına özür mesajı yazıyor. “Dün söylediklerim için…” diye başlıyor. Siliyor. Yeniden yazıyor. Özür dilemek istiyor ama bütün sorumluluğun kendisine kalmasından çekiniyor.

Odada başka kimse yok. Buna rağmen aynı kişinin içinde iki eğilim karşılaşıyor: İlişkiyi onarmak ve kendisini korumak. Bir sonraki adımı, arkadaşlığı açısından önem taşıyor. Bir mesajın gönder tuşu da yeterince kalabalık olabilir.

Şimdi bir arkadaş grubunu düşünelim. Sürpriz kutlama hazırlıyorlar; herkesin amacı aynı. Fakat bekledikleri kişi erkenden geliyor. Pasta henüz süslenmemiş, balonların yarısı masanın altında. Biri kapıya yönelirken diğeri arkadaşına “Biraz oyalayabilir misin?” diye işaret ediyor.

Burada kişiler ortak bir işi tamamlamaya çalışıyor. Yine de zaman daralıyor, bilgi saklanıyor ve her hareket önem kazanıyor. Avustralya Müfredatı’nın drama kaynağında gerilim; kişiler arasındaki çatışmanın yanında zaman, görev, gizem ve sürprizle de ilişkilendirilir. [4] Kutlama örneğimiz, bu ayrımı gündelik bir kurmacayla düşünme denemesi.

İki örnekte de büyük bir felaket yaşanmıyor. Birinde kişinin kendi eğilimleri, diğerinde ortak amaç ile mevcut koşullar arasındaki güçlük öne çıkıyor. Dramatik olanı anlamak için “Kim kiminle tartışıyor?” sorusundan fazlasına ihtiyacımız var.

Yaratıcı dramada bu ayrımların karşılığı

Gündelik bir olayın dramatik bir yanı bulunması, onu kendiliğinden yaratıcı drama çalışması yapmaz. Yaratıcı drama; bir eğitmen eşliğinde, grubun yaşantı ve birikimlerinden yararlanarak doğaçlama ve rol oynama gibi tekniklerle yürütülen bir canlandırma sürecidir. [1] Yaşamdaki karşılaşmalar, bu süreçte araştırılacak kurmacalara kaynak olabilir.

Örneğin pasta meselesini yetişkin bir grupla ele alalım. Bir katılımcı, arkadaşına verdiği sözü tutmak isteyen kişi rolünü üstlensin. Diğeri, kendisine de bir dilim ayrıldığını düşünsün. Gerçek pasta yerine bir kâğıt parçası kullanılabilir. Roller ve başlangıç koşulları bellidir; konuşmalar ve kararlar katılımcılara açıktır.

Burada eğitmen olarak birkaç noktayı gözetebiliriz:

• Rolün önem verdiği şeyi belirginleştirmek: Her kişinin bu karşılaşmada neden ısrar ettiğini anlayabiliyor muyuz?
• Karşılıklı etkiye alan açmak: Birinin sözü veya davranışı, diğerinin sonraki adımını değiştirebiliyor mu?
• Kararın sonucunu araştırmak: Bulunan çözüm, verilen sözlere ve taraflar arasındaki güvene nasıl yansıyor?

Bu sorularla, katılımcıların yalnızca bir duyguyu göstermesinin ötesine geçebiliriz. Israr edebilir, açıklama yapabilir, vazgeçebilir veya yeni bir öneri geliştirebilirler. Çözüm kolayca bulunursa onu geçersiz kılıp zorla yeni bir tartışma çıkarmaya gerek yoktur. Sonuca varmak kadar, sonuca giden ilişkiyi fark etmek de değerlidir.

Canlandırmanın ardından “Karşınızdakinin hangi sözü kararınızı etkiledi?” veya “Çözüm bulunduğunda her iki kişi için de mesele kapanmış mıydı?” diye sorabiliriz. Bu, katılımcıları eğitmenin önceden belirlediği tek cevaba ulaştırmak yerine, yaptıklarını ve sonuçlarını birlikte düşünmeye davet eder.

Bunlar, yazının kavramsal çerçevesinden hareketle geliştirdiğimiz uygulama önerileridir. Daha küçük yaş gruplarında durum, dil ve rol gerekçeleri ayrıca uyarlanmalıdır. Kurmacadaki anlaşmazlık, katılımcılar arasında gerçek bir gerilim yaratmayı gerektirmez.

Gündelik hayatta neyi fark edebiliriz

Dramatik olanı bu ilişkiler içinde düşündüğümüzde, yalnızca büyük olaylara bakmayız. Söylenmeyen bir sözün, ertelenen bir kararın veya tutulmaya çalışılan bir sözün insanlar için ne anlama geldiğini de merak ederiz.

Bir canlandırmayı değerlendirirken de yalnızca “Çok duygulandık mı?” diye sormakla yetinmeyiz. Kişilerin ne yaptığını, hangi koşullarda hareket ettiğini, neyi koruduğunu ve birbirlerinin davranışlarını nasıl etkilediğini araştırabiliriz.

Dramatik olan üzerine düşünmek, insanın eylemlerine ve bu eylemlerin başkaları için taşıdığı anlama daha dikkatli bakmaya çağırır. Duygular da bu ilişkilerin içindedir: Kimi zaman üzülür, kimi zaman gerilir, kimi zaman güleriz.

Mendiller yine yakınlarda durabilir. Ama çembere gelirken merakımızı da getirelim.

Okumaya devam etmek isterseniz: Atölye tasarımına daha yakından bakmak için Atölye tasarımında dramatik gerilim: Gürültü değil, merak yazısına; kavramlar arasında dolaşmak için Çember Sözlük sayfasına geçebilirsiniz.