Bir drama çalışmasında bazen en zor şey, iyi bir soru bulduktan sonra susabilmektir. Çünkü zihnimizde güzel bir plan vardır; planın güzel bir cevabı, cevabın da gitmesini istediğimiz bir yer. Katılımcı başka bir yol gösterdiğinde içimizdeki küçük yönetmen hemen sandalyesinde doğrulur. “Güzel fikir, ama benim düşündüğüm…” diye başlayan cümle kapıda beklemektedir.

Dorothy Heathcote’u okurken dönüp düşündüğüm yerlerden biri burası. Katılımcının düşüncesine alan açmak, planı elden bırakmak anlamına gelmiyor. Öyle bir durum kurmak gerekiyor ki gruptakilerin bilgisine, merakına ve kararına gerçekten ihtiyaç duyulsun. Eğitmenin hazırlığı, o düşüncenin karşılık bulabileceği koşulları oluştursun.

Heathcote’un drama eğitimindeki önemli yerini, bu ilişkinin üzerinde yıllarca çalışmış olmasında görüyorum. Eğitmenin rolü, kurmacanın kuruluşu, öğrenmenin amacı ve üstlenilen sorumluluk onun çalışmalarında birlikte ele alınıyor. Ardında yöntem adlarının yanı sıra yeniden okunabilecek, tartışılabilecek ve ayrıntıları incelenebilecek büyük bir çalışma birikimi var.

Dokuma tezgâhından eğitim çalışmalarına

1926’da Yorkshire’ın Steeton köyünde doğan Heathcote, on dört yaşında okuldan ayrılarak dokumacılık yaptı. Daha sonra Bradford’daki Northern Theatre School’da eğitim gördü. Yaratıcı Drama Dergisi’nde yayımlanan öz geçmişi; 1950’de Durham Üniversitesi’nin Newcastle yerleşkesinde başlayan üniversite çalışmalarını, öğretmenlerle yürüttüğü eğitimi ve ilerleyen yıllarda Newcastle Üniversitesi’ndeki görevini anlatıyor. 1986’da üniversitedeki tam zamanlı görevinden emekli olduktan sonra da eğitim çalışmalarını sürdürdü. [1]

Bu yaşam çizgisini, bütün ayrıntıları tek bir başarı hikâyesine sığdırmadan okumak istiyorum. Tezgâhta çalışmış olmak tek başına bir eğitim yaklaşımını açıklamaz. Fakat Heathcote’un öz geçmişinde okul, üniversite, sanat ve çalışma yaşamı arasında dolaşan bir mesleki merak görmek mümkün.

Türkiye ile bağı da somut. Aynı öz geçmiş, 2008’de Ankara’daki Çağdaş Drama Derneği buluşmasını ve derneğin kendisine verdiği Yaşam Boyu Başarı Ödülü’nü kaydediyor. Bu nedenle onu yalnızca uzaktan okunan bir ad olarak düşünmek eksik kalır; Türkiye’deki drama alanıyla da buluşmuş bir eğitimciden söz ediyoruz. [1]

Ömer Adıgüzel’e bir mektup: Öğrenmeye açık kalmak

Türkiye ile kurduğu bağı, 11 Şubat 2010’da Ömer Adıgüzel’e yazdığı bir mektup daha yakından gösteriyor. Adıgüzel’in Eğitimde Yaratıcı Drama kitabında “Dorothy Heathcote’tan İlk Söz” başlığıyla yer alan bu ön sözün ilk sayfası, Heathcote’un el yazısıyla da basılmış. Tarih, hitap ve satırlar sayfada yan yana duruyor; burada uzaktan aktarılan bir övgünün ötesinde, birlikte çalışmış iki eğitimci arasındaki mesleki bağın izini görüyoruz. [9]

Dorothy Heathcote’un Ömer Adıgüzel’e 11 Şubat 2010’da yazdığı ön söz mektubunun, Eğitimde Yaratıcı Drama kitabında basılı İngilizce el yazısı ilk sayfası.
Dorothy Heathcote’un 11 Şubat 2010 tarihli ön söz mektubunun ilk sayfası. Ömer Adıgüzel, Eğitimde Yaratıcı Drama, Naturel Yayınevi, s. xii. Görsel, Yıldırım Kaan Çelik’in paylaştığı kitap nüshasından.

Adıgüzel, “Dorothy Heathcote İçin Ertelenmiş Bir Yazı…” başlıklı yazısında, kitabına ön söz istediğinde Heathcote’un önce içindekiler bölümünü talep ettiğini, ardından metni kendi el yazısıyla postayla gönderdiğini anlatıyor. [8] Mektubun kendisinde Heathcote, kitabı yazıldığı dilde okuyamadığını açıkça belirtiyor; değerlendirmesini gönderilen bölüm başlıklarıyla ve Ankara’daki ortak çalışmaların gözlemleriyle ilişkilendiriyor. Ömer Adıgüzel’in sabırla dinlemesini, düşüncelerini savunmaya çekilmeden paylaşmasını ve öğrendiklerini diğer eğitmenlere aktarma isteğini hatırlıyor. [9]

Kitaptaki Türkçe çeviride şu cümle özellikle durup düşünmeye değer:

“Sen diğerlerinin çalışmasından bir şeyler öğrenmeye açıksın.” [9, s. xiii]

Bu sözlerde, emek veren bir meslektaşa duyulan saygıyla birlikte eğitmenliğe ilişkin güçlü bir ölçüt görüyorum. Deneyimimiz arttıkça başkasının çalışmasına nasıl bakıyoruz? Kendi düşüncemizin onaylanmasını mı bekliyoruz, yoksa bizi değiştirebilecek bir ayrıntıya da yer açıyor muyuz? Heathcote’un Ömer Adıgüzel’de takdir ettiği açıklık, benim daimi öğrenme yolculuğum için de kıymetli bir hatırlatma. Bazen mesleki birikimi büyüten şey, bildiklerimize eklediğimiz yeni bir cevap kadar, bir başkasını dikkatle dinlemeyi sürdürebilmek.

Mektubun sonunda kitabın tarihsel araştırmasına, dramanın oyun, psikoloji ve sosyolojiyle kurduğu ilişkilere de dikkat çekiyor; özellikle yalnızca etkinlik sıralayan bir kitap anlayışından uzak durmasını değerli buluyor. [9, s. xiv] Ben bu vurguyu kendi atölye masama şöyle taşıyorum: Bir uygulamanın nasıl yapılacağını öğrenirken, neden o uygulamayı seçtiğimizi de düşünmek. Eğitmenin elindeki sayfa, grubun ihtiyaçlarına göre yeniden bakabildiği bir çalışma arkadaşı olabilir.

Yaratıcı dramanın bilgisini, tarihini ve sorularını bu kapsamlı çalışmada bir araya getiren Ömer Adıgüzel’e emekleri için saygı ve teşekkürlerimi sunuyorum.

Eğitmen rolün içine girdiğinde

Heathcote’un çalışmalarında eğitmenin rolde olması, sesin, bedenin, sözcük seçiminin ve kişiler arasındaki mesafenin bilinçli kullanımını içerir. Mantle Network’te yayımlanan metin aktarımlarında, role adım adım girme üzerinde özellikle durur. Her karşılaşmanın başında bütün ayrıntılarıyla kurulmuş bir karakter gösterisi yapmak gerekmez. Kurmacaya giriş, grubun onu anlamasına ve kurulmasına katkıda bulunmasına imkân verebilir. [2]

Sitede aktarılan bir çalışma kaydında, altı yaşındaki çocukların karşılaşacağı George Herbert Strutt rolü aşamalarla hazırlanır. Eğitmen önce kendi kimliğiyle tanıtılır; çocuklar onu duvardaki portreyi örnek alarak role hazırlar. Durağan portre daha sonra canlanır ve çocuklarla konuşmaya başlar. Rol, katılımcıların gözünün önünde ve katkısıyla kurulur. [2]

Bu ayrıntı benim için değerli: Eğitmen yalnızca “başka biri” olduğunda değil, çocukların o başka biriyle nasıl ilişki kurabileceğini düşündüğünde de çalışmaktadır. Hazırlık, kostüm seçerken başlamış gibi görünür; asıl soru, karşılaşmada kimin neye etki edebileceğidir. Büyük bir oyunculuk gösterisine yetişme telaşı biraz azalır, ilişkinin niteliğini düşünmek için yer açılır.

Uzman Mantosunda işin sorumluluğunu taşımak

Heathcote’un geliştirdiği Uzman Mantosu, katılımcıları kurmaca bir işin sorumluluğunu üstlenen ekip olarak konumlandırır. Kendi planlama notlarında, yapılan işin niteliğini ve hizmet verilen kurmaca kişiyi önemseyen bir çalışma tarif eder. Eğitmenin konumu da destekleyerek düşünceyi derinleştiren bir çalışma arkadaşına yaklaşır. Aynı notlarda öğrenme amaçlarını, görevleri ve gereken araçları hazırlamak eğitmenin sorumluluğunda kalır. [3]

“Uzman” sözcüğünü duyunca bütün cevapları bilen biri gelebilir aklımıza. Burada benim dikkatimi çeken, bilginin bir iş için gerekli hâle gelmesi. Sorumluluğunu aldığımız işte neyi bildiğimizi, neyi henüz bilmediğimizi ve hangi bilgiye nasıl ulaşacağımızı düşünmeye başlıyoruz. Bir gruba yalnızca meslek adı vermek, bu ilişkiyi kendiliğinden kurmuş olmuyor.

1980’lerin başındaki Bronze Age People çalışması, yaklaşımın somut izlerini görmeye yardımcı oluyor. Çocuklar, günümüz insanlarının yeniden kurulmuş bir Tunç Çağı topluluğunda yaşayabilmesini araştıran tarihçi ve antropologların bakış açısını üstleniyor. Deneye katılmak isteyenlerin kurmaca başvurularını inceliyor, uygun yer üzerine düşünüyor, birlikte yaşamın koşullarını tartışıyorlar. Phyl Herbert’in 1982 tarihli tezindeki çalışma kayıtları ve Heathcote ile birlikte yazdığı 1985 tarihli makale bu süreci belgeliyor. [4]

Bu örnekte tarih bilgisi, karar verirken ihtiyaç duyulan bir şeye dönüşüyor. Kimin hangi beceriyi getireceği, insanların nerede yaşayacağı, topluluğun nasıl sürdürüleceği araştırılıyor. Benim okuma notum şu: Katılımcıya düşünmesi için yer açmak, düşüncesinin taşıyacağı bir sorumluluk da kurmayı gerektirebilir.

Bir sınıfın ürettiği diğerine ulaşınca

Heathcote’un geliştirdiği Rolling Role yaklaşımında farklı öğretmenler ve sınıflar ortak bir kurmaca bağlamda çalışabilir. Bir grubun ürettiği belge, harita veya bilgi, başka bir grubun çalışmasının malzemesi olur. Böylece derslerin kendi amaçları korunurken aralarında ilişki kurulur. [5]

Morwick köyü örneğinde ortak harita ve aile ağacı, herkesin kullanacağı sabit unsurlardır. Gruplar bu çerçevede farklı araştırmalar yürütür. Heathcote’un çalışma kaydındaki açıklaması da sınırı belirginleştirir: Temel unsurlar hazırlanır; katılımcılar bunları kendi bakışlarıyla geliştirir. Çerçeve, eğitmenin zihnindeki gizli hikâyeyi tahmin etme yarışına dönüşmemelidir. [5]

Bu yaklaşım bana hazırlığın başka bir yüzünü düşündürüyor. Ortak dünyanın tutarlılığını korumak ile bütün ayrıntıları önceden kararlaştırmak aynı şey değil. Bir haritayı birlikte kullanabilmek için bazı yerlerin belli olması gerekir. O yerlerde hangi soruların doğacağına ise katılımcılar da katkıda bulunabilir. Hazırladığımız dosyada her şeyin cevabı varsa, grubun merakına ayrı bir klasör açmakta yarar var.

Okulun dışına uzanan bir çalışma

Heathcote’un Commission Model çalışmalarından Hexham Hastanesi bahçesi projesi, öğrenmenin okul dışındaki gerçek bir ihtiyaçla ilişkisini gösterir. Projenin belgelerinde bahçenin geçmişi, farklı kullanım biçimleri ve onu kullanacak insanların ihtiyaçları ele alınır. Katılımcılar, gerçek kişilerle yapacakları görüşmelere hazırlanırken eğitmenlerin canlandırdığı kurmaca kişilerle de görüşürler. Kurmaca karşılaşma, gerçek dünyaya ilişkin araştırmaya hazırlık sağlar. [6]

Bu ayrıntı, onun drama anlayışındaki genişliği görmeme yardımcı oluyor. Bir bahçeyi düşünürken bitkiler kadar sessizlik, bekleme, karşılaşma ve başkalarının ihtiyaçları da gündeme gelebiliyor. Drama, farklı bakışları araştırmaya ve bir önerinin kimler için nasıl bir anlam taşıyacağını düşünmeye alan açıyor. Buradan bütün gruplar için hazır bir uygulama reçetesi çıkarmıyorum; dikkatimi, yapılan işle o işten etkilenen insanlar arasındaki bağa çeviriyorum.

Çalışmaya devam eden bir miras

Heathcote’un birikimi, kitapların yanında planlar, haritalar, notlar ve çalışma kayıtlarında da sürüyor. Sandra Hesten’le birlikte geliştirilen arşiv, bir eğitimcinin yalnız sonuçlarına değil, düşünme ve hazırlık süreçlerine de yaklaşma imkânı veriyor. Mantle Network’ün arşiv tanıtımı, öğretmenlerle araştırmacıların bu malzemeleri birlikte kullanabileceği bir kaynak anlayışını vurguluyor. [7]

Benim için Heathcote’a saygı duymanın bir yolu da bu ayrıntılara emek vermek. Adını bir yaklaşımın başına yazıp geçmeden, hangi ilişkiyi kurduğuna, hangi kararı açık bıraktığına ve hazırladığı malzemenin ne işe yaradığına bakmak. Drama alanındaki daimi öğrenme yolculuğumda onun çalışmaları, kendi planıma yeniden dönmemi sağlayan güçlü duraklardan biri.

Bir sonraki atölye planında kendime şu soruyu sormak istiyorum:

Katılımcının düşüncesi, bu kurmacada neyi gerçekten değiştirebilir?

Sorunun cevabını hemen bulmak zorunda değilim. Ama cevabı yalnızca kendim vermemeye dikkat edebilirim.

Dorothy Heathcote’u, yaratıcı drama alanına bıraktığı zengin düşünce ve uygulama mirası için saygı ve minnetle anıyorum.

Çemberde İz Bırakanlar; yaratıcı drama, tiyatro ve sanat eğitimi alanına emek veren kişilerin çalışmalarını kaynaklarıyla tanımaya, düşüncelerinin bugünün eğitmenine açtığı soruları birlikte araştırmaya yönelik bir okuma dizisidir.

Okumayı sürdürmek için

Kaynaklar

1. Heathcote, D. (2010). Curriculum Vitae for Dorothy Heathcote. Yaratıcı Drama Dergisi, 5(9–10), 13–20. Dergideki öz geçmiş ve öncesindeki Zeki Özen biyografi yazısı. Bu portredeki tarih ve Türkiye bağlantısı için İngilizce öz geçmiş bölümü esas alındı.

2. Mantle Network. Teacher-in-Role. Heathcote’un yazı ve konuşmalarından aktarımlar; Strutt çalışma kaydı.

3. Mantle Network. The Four Contexts of Active Learning. Heathcote’un planlama şemaları ve notlarından aktarımlar.

4. Heathcote, D. ve Herbert, P. (1985). A drama of learning: Mantle of the expert. Theory Into Practice, 24(3), 173–180. Yayın kaydı ve DOI. Çalışmanın ayrıntıları için Mantle Network — Bronze Age People: Phyl Herbert’in 1982 tezine ve ilgili arşiv belgelerine dayalı aktarım. Makalenin tamamı okunmuş gibi sunulmamıştır.

5. Mantle Network. Rolling Role. Morwick köyü ve Heathcote’un video kayıtlarından aktarımlar, özellikle Tape 4’e dayanan bölüm.

6. Mantle Network. Hexham Hospital Garden Commission: Materials. Proje kitapçığından belgeler ve çalışma anlatımları.

7. Allen, D., Eriksson, S. ve Hesten, S. The Dorothy Heathcote Archive. Arşivin oluşumu ve içerikleri.

8. Adıgüzel, Ö. (2010 tarihli sayı). Dorothy Heathcote İçin Ertelenmiş Bir Yazı… Yaratıcı Drama Dergisi, 5(9–10), 21–28; özellikle s. 23–24. Ön sözün gönderilişi ve mektuptan alıntının yer aldığı metin. Sayı künyesi 2010’dur; yazının içindeki anma metni 9 Ekim 2011 tarihlidir. Bu kaynak mektubun istenme ve gönderilme öyküsü için kullanılmıştır; mektubun tarihi ve alıntısı aşağıdaki kitap sayfalarından kontrol edilmiştir.

9. Heathcote, D. Dorothy Heathcote’tan İlk Söz [11 Şubat 2010 tarihli ön söz mektubu]. Ö. Adıgüzel, Eğitimde Yaratıcı Drama içinde, s. xii–xiv. Naturel Yayınevi. El yazısı ilk sayfa s. xii; Türkçe çeviri s. xiii–xiv. Kaynak: Yıldırım Kaan Çelik’in 7 Ekim 2026’da paylaştığı kitap kapağı ve ön söz sayfalarının fotoğrafları. Kullanılan nüshanın baskı yılı fotoğraflarda görünmüyor; 2010 tarihi mektuba aittir.