Elime bir dosya alıp “Ben kütüphane görevlisiyim.” diyebilirim. Peki bu görevli grubun karşısına neden geldi? Kararı kendisi verebiliyorsa başkalarını niçin dinleyecek? Her şeyi biliyorsa birlikte araştırılacak ne kaldı? Rolün adını bulmak, hazırlığın yalnızca bir parçası.

Eğitmenin rolde olması üzerine düşünürken dönüp baktığım dört karar var: Kurmaca içindeki konumum, rolümün o anda ne istediği, neleri bilip bilmediği ve gerektiğinde rolün dışına nasıl çıkacağım. Bu haftaki çantada, bu kararları aynı küçük örnek üzerinde denemeyi öneriyorum.

Kaynağa bakarken

Mantle Network’ün Dorothy Heathcote’un metinlerinden ve konuşmalarından aktardığı “Teacher-in-Role” sayfası; ses, beden, sözcük seçimi ve tavrın rol kurmadaki yerini gösteriyor. Aynı sayfada role aşamalı geçiş de ele alınıyor. Bunları okurken, rol için önce büyük bir oyunculuk gösterisi hazırlamak zorunda olmadığımı düşünüyorum.

“Teacher Role and Function” sayfasındaki örnek ise Uzman Mantosu bağlamında, eğitmenin grubu bir araya getirebilen ama aynı zamanda ona hizmet eden bir konum almasını tartışıyor. Bu yaklaşımı bütün drama çalışmalarına uygulanacak tek bir statü kuralı olarak okumuyorum. Aşağıdaki dört başlık ve kütüphane örneği, bu okumalardan hareketle kendi planlama dilimde kurduğum öneriler; Heathcote’a ait bir kontrol listesi değil.

Ortak durum: Kütüphanedeki tek oda

Mahalle kütüphanesinde bir oda açılacak. Aynı gün hem sessizce kitap okumak isteyenler hem de kukla oyunu hazırlayan bir grup bu odayı kullanmak istiyor. Katılımcılar kütüphanenin planlama ekibi; eğitmen ise anahtarları teslim edecek görevli olsun. Odayı bölmek, kullanım saatlerini değiştirmek veya başka bir öneri getirmek mümkün. Grubun kararından sonra, seçilen düzenin ilk gününü canlandırarak ne olduğunu araştıracağız.

Bu örneği ilkokul ve daha büyük gruplarla düşünerek kuruyorum. Okul öncesinde durumu iki somut isteğe indirip bir oda resmi ve iki nesneyle gösterebiliriz. Karşılaşmayı grubun yaşına, deneyimine ve kullandığı iletişim yollarına göre sadeleştirmek gerekir.

1. Statü: Bu kişi neye karar verebilir?

Görevli, “Bu oda yalnızca sessiz okuma için kullanılacak.” derse grup bir kararla karşılaşır. “Odanın anahtarı bende; kullanım düzenini sizin önerinize göre hazırlamam isteniyor.” derse ilişki başka türlü kurulur. İki durumda da aynı kişiyi oynuyorum, fakat katılımcının etkileyebileceği alan değişiyor.

Bu örnekte ikinci konumu seçiyorum. Görevlinin anahtarı taşıma ve düzenleme yapma yetkisi var; fakat çözümü tek başına belirlemiyor. Çocukların söylediklerinin kurmacada bir karşılığı olmasını istiyorum. Bu, eğitmenin gerçek sorumluluğunu gruba bırakması anlamına gelmiyor.

Plan notu: Rolümün yetkisi ne, grubun değiştirebileceği karar ne?

2. Amaç: Karakter şimdi ne istiyor?

Eğitimsel amacım, ortak bir alan için farklı ihtiyaçları ve kararların sonuçlarını araştırmak olabilir. Karakterimin amacı daha somut: Oda açılmadan önce uygulanabilir bir kullanım düzeni edinmek. “Size iş birliğini öğretmeye geldim.” demeyecek; bir ihtiyacı olduğu için konuşacak.

Role şu cümleyle girebilirim: “Yarın burayı açacağım. Bir grup sessizlik, bir grup prova yeri istiyor. İkisine de söz verdik. Kapıya nasıl bir kullanım çizelgesi asacağımı birlikte düşünür müsünüz?” Çizelgeyi hazırlamak, konuşmaya bir yön verir; hangi çözümün seçileceğini belirlemez.

Grup beklemediğim bir öneri getirirse, sırf hazırladığım sona uymadığı için onu geçersiz kılmam. “Bu öneriyi ilk gün nasıl uygulayacağız?” sorusuyla rol içinde sınamaya açarım.

Plan notu: Eğitimsel odağım ne, karakterim bu karşılaşmadan ne elde etmeye çalışıyor?

3. Bilgi: Neyi biliyor, neyi birlikte araştıracak?

Görevli odanın tek olduğunu, taşınabilir masalar bulunduğunu ve duvarların sesi geçirdiğini biliyor olsun. İki grubun başka saatlerde gelip gelemeyeceğini ise bilmiyor. Böylece katılımcılar yalnızca eğitmenin bildiği cevabı tahmin etmek yerine, kime ne sorulması gerektiğini de belirleyebilir.

Burada kendime koyduğum sınır şu: Grubun her çözümünden sonra yeni bir engel uydurmamak. “O da olmaz, çünkü…” cümlesini sürekli tekrarlarsam karar verme alanı daralır. Başlangıçta belirlediğimiz bilgiyi koruyup önerinin sonuçlarını canlandırmada görmek daha tutarlı olur.

Bir katılımcı rolün bilmediği bir şey sorarsa, “Bunu bilmiyorum; kimden öğrenebiliriz?” diyebilirim. Grubun önerdiği görüşmeyi canlandırır veya bilgiyi birlikte belirleriz. Kurmacadaki bu belirsizlik, eğitmenin çalışmanın amacını ve çerçevesini bilmemesi anlamına gelmez.

Plan notu: Üç sabit bilgi, bir açık soru ve bu soruyu araştırma yolu.

4. Geçiş: Role nasıl girip çıkacağım?

Başlamadan önce grupla basit bir işarette anlaşabilirim: “Dosyayı elime aldığımda kütüphane görevlisiyim. Masaya bırakıp ‘Kurmaca dışındayız.’ dediğimde yeniden eğitmen olarak konuşacağım.” Büyük bir kostüm yerine aynı işareti tutarlı kullanmak, bu örnek için yeterli olabilir.

Grup bir yönergeyi anlamadığında veya çalışmanın yönünü birlikte konuşmak gerektiğinde geçişi açıkça yaparım. Rolümün sert bir sözünü, gerçek bir sınıf uyarısı gibi belirsiz bırakmam. Sonra grubun hazır olduğu yerden role dönebiliriz.

Değerlendirmede hem rolün içinden hem dışından soru sorabiliriz. Görevli olarak “Bu çizelgeyle ilk gün kimi bekleteceğim?” diye sorarım. Rolün dışında ise “Görevlinin hangi sözü kararımızı etkiledi?” diyebilirim. Böylece yalnız çözümü değil, eğitmenin kurduğu ilişkinin etkisini de düşünürüz.

Plan notu: Role giriş işaretim, rolden çıkış cümlem ve dönüşte soracağım soru.

Çantaya koymalık rol notu

Bir sonraki planında “Eğitmen rolde.” yazdığın yerin altına şu dört satırı eklemeyi deneyebilirsin:

Rolün işe yarayıp yaramadığını, ne kadar konuştuğumdan çok grubun hangi kararlara katılabildiğine bakarak değerlendirmek istiyorum.
  • Konumum: Anahtarı taşıyorum; kullanım düzenini grupla oluşturuyorum.
  • İsteğim: Oda açılmadan uygulanabilir bir öneri edinmek.
  • Bilgim: Odanın koşullarını biliyorum; kullanıcıların alternatif saatlerini bilmiyorum.
  • Geçişim: Dosyayı alarak role giriyor, bırakarak ve açıkça söyleyerek çıkıyorum.