Eski bir sınıf fotoğrafına baktığımızda çocukların adlarını, biraz önce ne söylediklerini ya da o gün nasıl hissettiklerini çoğunlukla bilmiyoruz. Yine de fotoğrafın sessizliğini cümlelerle doldurmaya hemen hazırız: “Ne kadar mutlular!” Belki. Peki bunu bize düşündüren ayrıntı hangisi?

Bir fotoğrafı yaratıcı drama çalışmasının başlangıcına taşırken bu küçük duraklama işimize yarayabilir. Gördüğümüzü, düşündüğümüzü ve kendi kurmacamıza eklediğimizi ayırt ederek ilerleyebiliriz. Hayal gücümüze yer açarken hangi noktada hayal kurmaya başladığımızı da bilerek.

Buradaki öneri, ilkokul 3 ve 4. sınıflarla çalışacak eğitmenler için bir başlangıç. Fotoğrafın herkesin ayrıntıları seçebileceği büyüklükte gösterilmesi veya küçük gruplara yeterince büyük baskılar verilmesi yeterli. Eğitmen, konuşulanları üç ayrı alana kaydetmek için kâğıt ya da tahtadan yararlanabilir: gördüklerimiz, düşündüklerimiz ve merak ettiklerimiz. Katılımcıların yazıyı okuyabilmesi bir katılım koşulu değildir; sorular ve kayıtlar sesli de paylaşılır.

Fotoğraf bize ne gösteriyor?

Seçtiğimiz fotoğraf, Frances Benjamin Johnston'ın Washington, D.C.'de bir ilkokul sınıfında çektiği kare. Ahşap sıralarda oturan çocuklar, ellerinde küçük rüzgârgülleri tutuyor. Library of Congress kaydı, çocukların rüzgârgüllerini üflediğini belirtiyor; tarihi ise [1899?], yani yaklaşık 1899 olarak veriyor. Fotoğraf Türkiye'de çekilmiş bir Cumhuriyet dönemi sınıfına ait değil.

Bu bilgileri hemen paylaşmak yerine önce katılımcıların fotoğrafa bakmasına zaman tanınabilir. Ardından üç soruyla ilerlenir. Yanıtların belirli bir sırayı izlemesi gerekmez; yeni bir ayrıntı, önceki bir düşünceyi değiştirebilir.

1. Neyi görebiliyoruz?

“Gördüğün bir ayrıntıyı fotoğrafın üzerinde gösterebilir misin?”

Bir katılımcı “Çocuklar heyecanlı.” dediğinde eğitmen bu sözü yok saymaz. “Sana bunu düşündüren ne gördün?” diye sorabilir. Böylece yorumla onu doğuran ayrıntı arasındaki ilişki konuşulur. Fotoğrafta yer göstererek yanıt vermek de sözlü anlatım kadar geçerli bir katkıdır.

2. Ne düşünüyor, neyi merak ediyoruz?

“Bu çocuklar ne yapıyor olabilir? Başka bir açıklama da mümkün mü?”

Bir deneme, bir oyun veya ders içindeki bir çalışma düşünülebilir. Öneriler, kesinleşmiş bilgilerle aynı yere yazılmaz. Eğitmen farklı açıklamaların hangi ayrıntılara dayandığını sorar; en çok kişinin katıldığı düşünceyi doğru yanıt ilan etmez.

3. Fotoğrafın söylemediği ne var?

“Bu karenin öncesi ya da sonrası hakkında neyi bilmiyoruz? Araştırmak isteseydik başka hangi kaynağa bakardık?”

Bir ders defteri, başka bir fotoğraf veya döneme ait bir yazı önerilebilir. Ardından arşiv künyesi paylaşılır. Çocukların adları, duyguları ve çalışmanın amacı konusunda fotoğrafın bütün boşlukları doldurmadığı birlikte konuşulur. Tarihteki soru işareti de korunur.

Şimdi hayalî bir sergi ekibiyiz

Eğitmen geçişi açıkça belirtir: “Şimdi bu fotoğraftan esinlenen hayalî bir sergi ekibiyiz. Fotoğraftaki kişilerin gerçek hayatını bildiğimizi söylemiyoruz.”

Küçük gruplara şu durum sunulur:

Eski okul fotoğraflarından bir sergi hazırlıyorsunuz. Açılış yaklaşırken bu fotoğrafın altına “Çocuklar çok mutlu.” yazıldığını fark ettiniz. Ekibin bir üyesi, bu cümlenin ziyaretçiyi fotoğrafa yaklaştıracağını düşünüyor. Diğeri, çocukların ne hissettiğini kesin bilemeyeceğinizi söylüyor. Açıklama kartını birlikte tamamlayıp ziyaretçiye sunmanız gerekiyor.

Gruplarda açıklamayı hazırlayan, kaynağı kontrol eden ve sergiyi gezen ziyaretçi rolleri paylaşılır. Daha kalabalık gruplarda ek ekip üyeleri, açıklamanın anlaşılır olması veya fotoğraftaki ayrıntıların görülmesi gibi bir ihtiyaç seçebilir. Her katılımcının önerisi kararı etkileyebilir; rol dağılımı yalnız bir kişinin konuşacağı biçimde kurulmaz. Katılımcılar kısa bir hazırlıktan sonra karşılaşmayı canlandırır. Ziyaretçi açıklamaya bir soru sorar. Ekip bu soruyu duyduktan sonra kartını değiştirmeye veya gerekçesiyle korumaya karar verir. Eğitmen anlaşmanın nasıl sonuçlanacağını önceden söylemez. Yazmak istemeyenler metni söyleyebilir, çizebilir veya rol dışından öneri sunabilir.

Fotoğraftan aldığımız, bizim eklediğimiz

Canlandırmanın ardından iki liste hazırlanır: Fotoğraftan ve arşivden öğrendiklerimiz ile kurmacaya bizim eklediklerimiz. Sergi ekibi, yaklaşan açılış ve açıklama üzerindeki anlaşmazlık ikinci listeye aittir.

İsteyenler kartlarının ilk ve son hâli arasındaki farkı paylaşır. Tek bir doğru açıklama aranmaz; bir cümleyi neye dayanarak kurduğumuz konuşulur. Böylece fotoğraf, bakıp hemen bir öykü yakıştırdığımız nesnenin ötesine geçer. Onunla kurduğumuz ilişkiyi de araştırmaya başlarız.

Kaynak ve bağlantılar

Üç soru, Library of Congress'in fotoğraf çözümleme rehberinden yararlanılarak düzenlendi. Rehber, gözlem, yorum ve sorular arasında gidip gelmeye alan açıyor. Sergi ekibi kurmacası Çelik Drama için hazırlandı.

İlgili okumalar: Kurgusal bağlam, Dramatik durum ve Dramatik olanı anlamak.

Fotoğraf: Frances Benjamin Johnston, Washington, D.C.'de bir ilkokul sınıfında rüzgârgüllerini üfleyen çocuklar, yaklaşık 1899 (tarih kesin değil). Library of Congress, Frances Benjamin Johnston Collection, kayıt 2001703714. Arşiv, bilinen bir çoğaltma kısıtlaması bildirmiyor.