Bir gösteride sahnenin girişini, çıkışını ve son cümlesini yetişkinler belirlemiş olabilir. Çocuğa yalnızca “Şimdi biraz da sen doğaçla” demek, karar alanı açmaya yetmez. Sınırları belli bir sahnede bile gerçekten değişebilecek bir şey bulabilir miyiz? Benim bu kez çantaya koyduğum soru bu.

29 Eylül’deki sahne beklentisi yazısında kurumun gösteri isteğiyle drama çalışmasının amacını birlikte konuşmayı önermiştim. Buradaki küçük akış, o konuşmanın ardından kullanılabilecek özgün bir tasarım önerisi. Yaşanmış bir sınıf olayını veya etkililiği ölçülmüş bir yöntemi anlatmıyorum. Sahne çalışmasının tiyatro olarak kendi emeği ve ölçütleri de var; drama sürecindeki her kararı gösteriye taşımak zorunda değiliz.

Kimlerle, neyle?

İlkokulun üst sınıflarında veya ortaokulun ilk yıllarında, rol ve sahne kurma deneyimi olan bir grupla düşünülebilir. Bir sandalye, üzerinde “Kime teslim edilecek?” yazan boş bir zarf ve iki rol kartı yeterli. Kartlara “Zarfı bırakan kişi” ve “Zarfı bulan kişi” yazarım; rollerin ne bildiğini grupla belirlemek için altlarını boş bırakırım. Zarfın içinde kişisel bilgi veya gerçek bir çocuğun hikâyesi bulunmasın. Önce grubun birlikte çalışma sınırlarını ve rol dışına çıkma yolunu hatırlatırım: İsteyen “Ara veriyorum” diyebilir veya önceden kararlaştırdığımız işareti kullanabilir.

Bir sahne, iki olasılık

Hazır başlangıç şu: Bir kişi okulun boş koridorundaki sandalyeye bir zarf bırakır. İkinci kişi zarfı görür ve “Bunu bekleyen biri var” der. “Şimdi rolleri bırakalım; devamını birlikte seçelim” diyerek burada durabilirim. Zarfın sahibi, içeriği ve sonu henüz yazılı değildir. Böylece saklı bir doğruyu bulmak yerine, iki kişinin sorumluluklarını araştırabiliriz.

Gruba şu yönergeyi verebilirim: “Zarfı bulan kişinin elinde hangi bilgi olsun? Bu bilgiyi değiştirdiğimizde bir sonraki davranışı nasıl değişir? Önce bir öneriyi, sonra başka bir öneriyi oynayalım.” İlk denemede kişi zarfın acil bir duyuru taşıdığını düşünebilir; ikincisinde zarfın kime ait olduğunu bilmiyor olabilir. Bunlar benim olası tasarım seçeneklerim, çocuklardan alınmış sözler değil. Grubun bulduğu seçenekler daha ilginçse zarfı da sandalyeyi de savunmam; sandalyenin bu tartışmada söz hakkı sınırlı.

Grup, denemek istediği iki bilgi seçeneğini belirler. Gönüllü ikililer aynı başlangıcı bu iki seçenekle oynar; zarfı bulan kişinin bir sonraki davranışına da kendileri karar verir. İzleyenler “Hangisi daha güzel?” yerine, “Hangi bilgi değişince ilişki veya eylem değişti?” sorusuna bakar. İsteyenler sonraki denemede rol değiştirebilir. İkinci denemede gerçekten farklı bir karar yoksa yalnız tonlama değişmiş olabilir; bunu da dürüstçe görürüz.

Herkesin yolu aynı olmak zorunda değil

Çocuk rol alabilir, sahnenin bir parçasını kurabilir, rol kartındaki bilgiyi seçebilir, gözlemci kalabilir veya görüşünü çizimle ya da bir işaretle verebilir. Gözlemciyi “sıranı bekle” köşesine göndermem; bakacağı soruyu birlikte belirleriz. Bir öneriyi reddetme ve ara verme hakkı baştan görünür olmalı. Gerçek bir anlaşmazlığı çocuklardan sahnede tekrar yaşamalarını istemem.

Gösteri metni değiştirilemiyorsa bu iki denemeyi prova öncesi araştırma olarak tutabiliriz. Son üründe bir tek zarf ve tek bir son kalsa bile çocukların kararları provalarda neyi anlamamızı sağladı, bunu konuşabiliriz. Her iyi drama anı seyirci önünde tekrarlanmak zorunda değil.

Kapanışta üç kısa soru iş görür: Hangi kararı siz verdiniz? Bu karar sahnede neyi değiştirdi? Bir sonraki denemede hangi bilgiye ihtiyacımız var? Yanıtların aynı olması gerekmez. Eğitmenin kendi notunda ise “Katıldılar” yerine değişen kararı ve gözlenen eylemi yazması daha işe yarar.

Kaynak, yorum ve uygulama ayrımı

Dorothy Heathcote’un Rolling Role üzerine konuşmasında çocuğun kurmaca durumdaki konumunu ve yetkisini açık kurma vurgusu var. Buradan aldığım düşünce, çocuğun neyi değiştirebileceğinin yönergede görünür olması. Zarf sahnesi ve iki denemelik akış ise benim bu yazı için kurduğum örnek; Heathcote’un uygulaması veya araştırma bulgusu olarak aktarmıyorum.

Kavramsal ayrım için “Sahne beklentisi varken yaratıcı drama sürecini nasıl koruruz?” yazısına, çocuğun seçtiği bir anı yeniden canlandırmaya taşıma yolu için “Çiz, anlat, yeniden canlandır” yazısına bakılabilir.