Bir canlandırmanın ardından çocuklara kâğıt uzattığımızı düşünelim. Biz ortak alınan kararı konuşmayı beklerken biri kapıyı çiziyor. Bir başkası yalnızca yerdeki küçük taşı. Atölyenin bizim için önemli olan anıyla çocuğun yanında taşıdığı an aynı olmayabilir. Çizim, tam burada durup dinlemek için bir başlangıç olabilir.

Daha önce değerlendirme çemberinde sorabileceğimiz sorulara bakmıştık. Şimdi o sorulardan birini kâğıda taşıyorum: “Aklında kalan bir anı nasıl göstermek istersin?” Ardından çizimde açılan bir düşünceyle yeniden canlandırmaya dönmeyi öneriyorum.

Aşağıdaki akış, bu yazı için hazırladığım bir uygulama önerisi. Araştırmadaki etkinliklerin aynısı veya etkililiği ölçülmüş bir program olarak sunmuyorum; kendi grubuna göre değiştirebileceğin küçük bir çalışma olarak paylaşıyorum.

Kaynak bize ne düşündürüyor?

Po Chi Tam’ın 2021 tarihli çalışması, bir drama dersinden seçilen iki çocuğun çizimleri ve anlatıları üzerinde duruyor. Çocukların yaşadıklarını çizim ve konuşma sırasında yeniden kurabildiğini; anlamı araştırırken dersteki gözlemi, çizimi ve anlatıyı birlikte ele almak gerektiğini tartışıyor. İki örneğin ayrıntılı çözümlemesi, bütün çocuklarda aynı sonucu beklememiz için yeterli değil (Tam, 2021).

Buradan kendi çalışmama aldığım soru şu: Çocuğun çizimi anlattığı sırada ortaya çıkan yeni düşünceye nasıl alan açabilirim? Canlandırmaya geri dönme adımını bu sorudan hareketle ekliyorum. Bu adım, kaynakta sınanmış bir yöntem olarak değil, benim tasarım önerim olarak okunmalı.

Bir başlangıç: Ortak bahçenin kapısı

Çalışmayı okul öncesi veya ilkokul grubunda, daha önce birlikte yaşanmış kısa bir canlandırmanın ardından kullanabilirsin. Boş kâğıt, kalın boya kalemleri ve isteyenler için birkaç sade nesne ya da görsel kart yeterli. Çocuğun seçimini yönlendirecek tamamlanmış bir örnek resim göstermemeyi tercih ediyorum.

Örneğin kurmaca bir mahallede ortak bahçeyi açmaya hazırlanmış olalım. Bahçede yeni fideler var; bazı çocuklar orada oyun oynamak, bahçeyle ilgilenenler ise fidelerin zarar görmemesini istiyor. Grup, kapının ne zaman ve nasıl açık kalacağına ilişkin bir görüşmeyi canlandırmış olsun. Tek bir doğru çözümü baştan belirlemiyoruz; seçilen önerinin günlük yaşamda nasıl işleyeceğini rol içinde deniyoruz.

Zaten yürüttüğün başka bir atölye varsa bu bahçe öyküsünü eklemen gerekmez. Akışı, grubun gerçekten yaşadığı bir karşılaşmaya bağlamak daha anlamlı olur.

1. Çocuğun bir an seçmesine alan aç

“Az önceki oyundan aklında kalan bir anı çizmek ister misin? Bir kişi, bir yer veya küçücük bir ayrıntı seçebilirsin.” Ardından bekle. Herkesin kapıyı, birlikte çalışmayı ya da senin önemli bulduğun kararı çizmesini bekleme.

Çizmek istemeyen çocuk, nesnelerle küçük bir düzen kurabilir, bir kart seçebilir veya bedenle gösterebilir. Bu seçenekleri çalışmanın başında sun. Kalem tutmakta zorlanan bir çocuğun katılımını, önce çizim yapma koşuluna bağlama.

2. Çizimin açıklamasını sahibinden dinle

Çocuğun yanına geçip “Burada neler oluyor?” diye sor. Gerekirse yalnızca gösterdiği ayrıntıyı takip et: “Şu kısmı da anlatmak ister misin?” Çocuk konuşurken resmine ekleme yapabilir, bir yeri değiştirebilir veya önce söylediğinden farklı bir anlam kurabilir.

Kapıyı kocaman çizmişse bunun nedenini tahmin etmek yerine ona sor. “Demek dışarıda kaldığın için üzülmüşsün.” gibi bir cümle, çocuğun anlatısının önüne geçebilir. Belki o kapıdan traktör geçecektir; belki kapı aslında bir kalenin girişidir. Bunu öğrenmenin yolu, resmi onun adına açıklamamak.

Anlatmak istemediğinde çizimi tamamlanmamış sayma. İşaret etmesi, bir ses çıkarması veya şimdilik paylaşmaması da mümkün. Çocuk kullandığı iletişim kartlarıyla anlatıyorsa bu araçları yanında bulundur.

3. Bir ayrıntıyı yeniden canlandırmaya taşı

Diyelim ki bir çocuk çizimini anlatırken “Kapı açık ama kimse içeri girmiyor.” dedi. Bu, örnek için kurduğum olası bir çocuk sözü. Hemen “O zaman herkesi davet edelim.” sonucuna gitmek yerine, “Bu anda neler olabileceğini birlikte oynamak ister misin?” diye sorabiliriz.

Çocuk fikrini paylaşmak isterse, küçük bir grup kapının açıldığı anı canlandırsın. Roller kapıyı açan kişi, gelmek isteyen komşu ve bahçeyle ilgilenen biri olabilir. Çizimi yapan çocuk bir role girebilir, sahnenin kuruluşunu tarif edebilir veya izleyebilir. Resmini kullanmak istemezse başka bir gönüllünün fikrine geçilir.

İlk denemeden sonra tek bir şeyi değiştirin: Kapıyı açan kişinin söylediği cümleyi, bahçeye giriş kuralını veya rollerden birinin bildiği bilgiyi. Yeni seçimin neyi değiştirdiğini oynayarak görün. Çizimden gelen soruya dönün; onu planın kenarında kalan süslü bir ara etkinliğe çevirmeyin.

4. İki deneme arasındaki farkı görünür kıl

“İlkinde ne oldu, ikincisinde ne değişti?” sorusuyla kapanışa geçebilirsin. Çocuk isterse resmine bir ayrıntı eklesin, yeni sahneyi bedenle göstersin ya da yalnızca bir farkı işaret etsin. Herkesin düşüncesinin değişmiş olması gerekmez.

Kendin için de üç kısa not tut: Çocuk hangi anı seçti? O ana hangi anlamı verdi? Sonraki canlandırmada neyi denemek istedi? Örneğin “Kapıyı çizdi; kapının büyük olduğunu söyledi; ikinci sahnede önce kimin gireceğini sormak istedi.” Bu kayıt, “İş birliğini öğrendi.” gibi geniş bir sonuçtan daha somut bir planlama dayanağı sunar.

Çantaya koymalık kısa not

Çizim, çocuğun iç dünyasını tek başına çözen bir anahtar değil. Renkten, figürün büyüklüğünden veya boş bırakılan yerden kesin psikolojik sonuçlar çıkarmıyoruz. Bu çalışmadaki amacımız, atölyede seçilen bir ana çocuğun eşliğinde yeniden bakmak.

Kâğıtta gördüğümüz küçük bir ayrıntı, bir sonraki canlandırmanın asıl sorusu olabilir.
  • Bir an seçmesine alan aç.
  • Çizimi veya seçtiği başka ifade yolunu takip et.
  • Anlamı ondan dinle; kendi yorumunla tamamlamaya çalışma.
  • Paylaşmak istediği bir ayrıntıdan yeni bir canlandırma kur.
  • Ortaya çıkan farkı bir sonraki planına taşı.