Bir sahne oynanıyor. Sonra seyircilerden biri davet ediliyor, bir karakterin yerine geçiyor ve başka türlü davranıyor. Salon canlanıyor. Peki, bu hareketlilik tek başına forum tiyatro yaptığımızı söylemeye yeter mi? Sahnedeki sandalye değiştiğinde, karar verme gücü de yer değiştiriyor mu?

Drama alanında öğrenme yolculuğum sürüyor; kendimi hâlâ yolun başında görüyorum. Boal’ın metnine ve farklı uygulama yazılarına dönerken burada paylaşmak istediğim, yöntemin bütününü açıklayan bir reçete değil, kendi tasarımımı sorgulamama yardım eden birkaç ayrım. Özellikle de şu: Katılımcıya yer açarken, onun değiştirmeyi deneyebileceği bir ilişkiye de yer açıyor muyum?

Boal’a dönerken: Seyirden eylemi denemeye

Augusto Boal’ın Games for Actors and Non-Actors kitabındaki forum çerçevesinde, baskıya karşı istediği değişimi gerçekleştiremeyen bir kişinin durumu sahnelenir. Yeniden oynanan sahnede seyirci-oyuncu, baskıya maruz kalan başkişinin yerine geçerek farklı bir eylemi dener. Diğer oyuncular da karakterlerinin koşulları içinde karşılık verir; öneri yalnızca anlatılmaz, sahnede sınanır (Boal, 2002, s. 242–244).

Bu çerçeve bende bir hazırlık sorusu uyandırıyor: Karakterin karşısındaki engeli yalnızca “kaba biri” olarak mı yazdım, yoksa kimin karar verebildiğini ve kimin sözünün geçmediğini de gösterebildim mi? Her anlaşmazlığı baskı diye adlandırmak istemiyorum. İki kişinin farklı şeyler istemesiyle, bir kişinin diğerinin seçeneklerini sürekli belirleyebilmesi arasındaki farkı arıyorum.

Rifkin ve Kaptani’nin göçmen topluluklarıyla yürütülen çalışmalar için hazırladığı uygulama rehberi de sahneyi geliştirirken karakterler arasındaki güç ilişkilerini araştırıyor; açık bir engelle karşılaşmayı yalnızca kişinin içindeki kararsızlıktan ayırıyor (t.y., s. 8–10). Ben de aşağıdaki örneği bu ayrımı görünür kılmak için kurdum.

Somut bir deneme: Gündeme alınmayan öneri

Yetişkin bir grupla çalışmak üzere kurmaca bir mahalle derneği düşünelim. Derya, mahallenin ortak bahçesindeki kullanım saatlerini görüşmeye açmak istiyor. Bahçeyi kullananlardan katkı toplanıyor; ancak dernekteki yerleşik uygulamaya göre toplantı gündemine yalnızca ev sahipleri öneri verebiliyor. Kiracı olan Derya’nın başvurusu, gündemi hazırlayan yönetici tarafından geri çevriliyor. Bir ev sahibi komşu da sırada bekliyor ve konuşmayı duyuyor.

Bu, yazı için oluşturduğum bir tasarım örneği; bir katılımcının yaşadığı olay, araştırmadaki bir vaka veya gerçek dernek mevzuatı değil. Grupla çalışırken onların tanıdığı ve ele almak istediği bir meseleyle bağını ayrıca konuşmak gerekir.

İlk kısa sahnede Derya, bahçeyi kullandığını ve önerisini açıklamak istediğini söylüyor. Yönetici “Gündeme yalnızca ev sahiplerinin taleplerini alıyoruz.” diyerek formu geri veriyor. Bekleyen komşu konuşmaya katılmıyor. Derya’nın önerisi kayda girmeden sahne bitiyor. Buradaki düğüm yalnızca yöneticinin ses tonu değil: Gündeme girebilmek, oturduğu evin sahibi olma koşuluna bağlanmış.

Başlamadan önce rollerin bildiklerini belirlerim: Yönetici gündemi hazırlıyor ama uygulamayı tek başına değiştiremiyor; yönetim kurulu değişikliği görüşebiliyor. Komşu, mevcut kural sayesinde öneri verebiliyor. Bu bilgileri müdahale geldikçe gizli bir torbadan yeni engeller çıkarır gibi değiştirmemeyi planlarım. O torbanın dibi yoksa, hiçbir önerinin şansı da olmaz.

Aynı sahnede iki farklı yol denesek?

Sahne yeniden başlarken gönüllü bir seyirci-oyuncu Derya’nın yerine geçsin. İlk denemesinde, “Ben de burada yaşıyorum; önerimin dinlenmesini istiyorum.” desin. Yönetici, daha yumuşak bir tonla aynı koşulu tekrarlayabilir. Böyle bir karşılık, katılımcının yanlış cümleyi seçtiğini göstermez. Konuşmanın tonu değişmiş, fakat kararın dayandığı koşul yerinde kalmış olabilir.

Başka bir denemede seyirci-oyuncu, bekleyen komşuya dönerek bu koşulun birlikte gündeme taşınmasını önerebilir. Komşunun desteği peşinen garanti değil: Ayrıcalığını kaybetmek istemeyebilir, toplantıda yalnız kalmaktan çekinebilir veya öneriyi destekleyebilir. Oyuncu bu olasılıklardan karakterine uygun olanını oynar. Ardından, koşulun değiştirilmesi talebinin yazılı kayda alınması denenebilir.

Burada hazır bir mutlu son yazmıyorum. Başvurunun kayda girmesi, herkesin eşit söz hakkına kavuştuğu anlamına gelmez. Talep kurulda reddedilebilir veya bir sonraki toplantıya bırakılabilir. Buna rağmen ilk sahneden farklı olarak, kararın nasıl sorgulanabildiğini ve kimlerle birlikte hareket edilebildiğini görmüş olabiliriz. Sahne bu farkın gerçekten oluşup oluşmadığını araştırmaya devam etmeli.

İki yolu da eğitmenin sırayla uygulatacağı doğru cevaplar olarak vermiyorum. Bunlar örneği somutlaştırmak için yazdığım olasılıklar. Gerçek forumda gruptan bambaşka müdahaleler gelebilir; birini beklediğim sonuca yaklaştığı için kazanan ilan etmek istemem.

Joker: Cevabı cebinde taşımamak

Boal, jokerin kendi yorumunu sonuç gibi sunmamasını, kuşkuları ve müdahalelerin değerlendirilmesini seyircilere geri açmasını ister. Gerçek koşulları atlayarak sorunu ortadan kaldıran “sihirli” bir çözümden kuşkulanıldığında da kararın yalnız joker tarafından verilmemesini vurgular (2002, s. 260–262).

Bu örnekte bütün yetkileri bir anda eline alan bir yönetici yazarsam, grubun karşılaştığı güçlüğü araştırmadan çözmüş olurum. Benim joker olarak sormayı düşündüğüm sorular daha küçük ve izlenebilir:

  • Bu denemede ilk sahneden farklı olarak ne gördük?
  • Değişen şey konuşmanın tonu mu, önerinin kayda girmesi mi, kararın kendisi mi?
  • Komşunun desteğini mümkün kılan ne oldu; aynı desteği kim bulamayabilir?
  • Bu yol Derya için hangi yeni güçlüğü veya bedeli getirebilir?
  • Henüz göremediğimiz bir sonucu aynı sahnede denemek isteyen var mı?

Uyarlama yaparken adını da açık koymak

Forum tiyatronun eğitimdeki kullanımları birbirinin kopyası değil. Thamdrup, Smith, Dieckmann, Belsi ve Nestel’in 2024 tarihli makalesi, sağlık eğitimindeki üç uygulamalarını anlatan bir deneme yazısı. Yazarlar, belirli öğrenme hedefleri konduğunda tartışmanın sınırlarının da belirlendiğine ve kolaylaştırıcının kendi gücünü sorgulaması gerektiğine dikkat çekiyor. Bu metni, yöntemin her grupta aynı etkiyi yarattığını kanıtlayan bir deneysel araştırma olarak okumuyorum.

Buradan kendime çıkardığım not şu: Yalnızca kısa bir rol değiştirme etkinliği yapıyorsam, onu bütün bir forum tiyatro süreci diye sunmam gerekmiyor. Forum tiyatrodan yararlanan bir deneme olduğunu söyleyebilirim. Uyarladığım yeri belirtmek, çalışmayı küçültmez; neyi yaptığımızı ve neyi henüz araştırmadığımızı anlaşılır kılar.

Sahnedeki kişiyi değil, ilişkiyi araştırmak

Rifkin ve Kaptani’nin rehberi, paylaşılan bir hikâye geliştirilirken sahibinin bununla rahat olup olmadığını kontrol etmeyi ve katılımcıların güvenliğini gözetmeyi özellikle hatırlatıyor. Rehberin de uygulamalı eğitime katılmış kişiler için hazırlandığını unutmamak gerek. Bu kısa yazı, jokerlik eğitiminin yerini tutmuyor.

Kurduğum yetişkin grubu örneğinde kimsenin kendi yaşantısını anlatmasını veya sahneye çıkmasını şart koşmam. Başlamadan önce durdurma ve rolden çıkma yolunda anlaşırım. Kimliği belli bir kişiyi taklit ettirmek yerine kurmaca ilişki üzerinde çalışırım. Derya’nın uğradığı dışlanmayı da “Kendini daha iyi ifade etseydi sorun olmazdı.” diye onun omzuna bırakmamaya dikkat ederim.

Kapanışta herkesten tek bir çözümde birleşmesini istemek yerine, denenen eylemle ortaya çıkan sonucu yan yana koymayı öneriyorum: Neyi değiştirmeye çalıştık? Ne değişti, ne yerinde kaldı? Sahne dışında kiminle konuşmak veya neyi öğrenmek gerekir? Benim için çalışmadan taşınacak not, en etkileyici replikten çok bu soruların açtığı araştırma olabilir.